Bedrijfsgrenspaaltje

Deze steen is te zien op de hoek Rijtuigweg/Smitsvest.

Je kunt over de monumentale status natuurlijk twisten, maar bijzonder is het absoluut: een stenen paal die de grens aangeeft van een bedrijfsterrein. Op de hoek van de Rijtuigweg en de Smitsvest staat zo’n grenspaal, bij villa ‘Spiritus’. Het gaat om een grenspaal van VDL&Co, oftewel suikerfabriek Van der Linden & Co, zo meldt ons Stichting Industrieel Erfgoed Bergen op Zoom (SIEB). Deze fabriek heeft achter het Groot Arsenaal gestaan en werd in april 1870 opgericht door een groep van vijf personen onder wie Hugo van der Linden. Hij was de man die het meeste geld inbracht en daarom werd de fabriek naar hem vernoemd. De grenspaal dateert evenwel van later. SIEB denkt dat hij in 1901 geplaatst werd, toen de toenmalige fabrieksdirecteur Antonius Maas nieuwe bedrijfsgrond kocht. “De paal geeft de grens aan van het eigendom van de suikerfabriek. Mogelijk staan er meer van dit soort grenspalen op de hoeken van het terrein.” De villa waar we de grenspaal nu aantreffen is van nóg weer later: die werd in 1910 gebouwd en krijgt de naam Spiritus, wat suggereert dat de Spiritusfabriek opdrachtgever was. Maar dat is niet zo. Het is Abelius van der Ploeg, de laatste directeur van suikerfabriek VDL die het chaletachtige huis laat bouwen en er vervolgens zelf gaat wonen.

Over de achtergrond van bedrijfs-grenspalen is niet veel bekend. Grenspaal-hobbyist Aafko Tuin kent maar twee vergelijkbare voorbeelden: bij de voormalige zinkmijn in Kelmis (Luik, België) en de cementfabriek ENCI op de Sint Pietersberg in Limburg. Ook bij de spoorwegen was het gebruikelijk om het grondgebied af te palen. Zo zijn er NS-paaltjes, SS-paaltjes (Staats Spoorwegen), MT-paaltjes (Mechelen-Terneuzen) en nog veel meer. Daarnaast zijn er ook enkele tientallen MvO-palen van het vroegere Ministerie van Oorlog in Willemstad, vliegbasis Gilze-Rijen en meer plaatsen met militaire bases. Ook particuliere families bakenden soms hun gebied af met eigen grenspalen.

Bron: BN/DeStem 9 augustus 2011, Florence Imandt, rubriek van Bergse Bodem