Waterschans
Verliest Bergen op Zoom haar Maagdenvlies?
Een unieke Waterschans dreigt verloren te gaan
De vestingstad Bergen op Zoom gold altijd als onneembaar en werd daarom ‘La Pucelle’(De Maagd) genoemd. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog is een uitgebreid stelsel van vestingwerken rond de stad ontworpen. Om de haven te beschermen is in 1584 de Waterschans gebouwd. De vele vijanden, die de stad hebben belegerd is het nooit gelukt deze schans in te nemen. Als de stad maagd wordt genoemd mag de Waterschans het maagdenvlies heten. Nadat de schans zijn oorspronkelijke functie had verloren is deze deels afgegraven en zijn stukken van de gracht gedempt. Toch is vanuit de lucht nog goed de vorm van het fort te zien vooral door de omringende dijk die de stervorm accentueert. De gemeente Bergen op Zoom wil, om een deel van de grote verliezen te dekken die ontstonden bij het plan ‘Bergse Haven’, het binnenterrein (de terre)van de Waterschans bebouwen met 160 woningen. Een groot aantal erfgoedorganisaties en watersportverenigingen verzetten zich hiertegen, omdat de Waterschans een van de weinige relicten is van de oude vesting en waard is in de oude glorie hersteld te worden. Daarmee is het geschikt voor de ontwikkeling tot watersportcentrum met aanverwante bedrijvigheid. Bovendien is het een rijksmonument.
De Waterschans in Bergen op Zoom is aangelegd omdat omstreeks 1580 de toenemende oorlogsdreiging door de Spaanse troepen grootschaliger verdedigingswerken noodzakelijk maakte. De havenmond moest toen ook worden beschermd om de aanvoer van voedsel en wapens te garanderen en de handelsfunctie van de stad te waarborgen. Daarvoor bouwt men aan beide zijden van de havenmond in 1584 een fort: de Noordschans en de Zuidschans, later Waterschans genoemd. Ook de Zeeuwen betalen mee aan deze schansen omdat zij er belang bij hebben dat Bergen op Zoom (houdt U vroom, stut de Spaensche scharen) niet in Spaanse handen valt. Dit verdedigingswerk is zelfs ouder dan de West-Brabantse Waterlinie met de forten De Roovere, Pinssen en Moermont, die in 1628 is aangelegd. Ongeveer acht jaar na 1584 is rondom de Waterschans een dijklichaam (contrescarp) gelegd als eerste verdedigingslinie en bescherming tegen stormvloeden. Binnen die dijk, op de ‘bedekte weg’, kunnen de verdedigingstroepen zich ongezien verplaatsen. Aan de landzijde wordt vervolgens nog een buitengracht gegraven, die in verbinding staat met de ‘nieuwe’ havengeul naar de binnenstad. Tussen het Oude en Nieuwe Havenkanaal worden schorren bedijkt en de Stadspolder aangelegd.
De Waterschans groeit in de eerste helft van de 17e eeuw uit tot een belangwekkend verdedigingswerk met ruimte voor wel 300 manschappen, gehuisvest in een tiental gebouwen, soldatenbarakken, officierswoningen en wapenopslagplaatsen. De indeling en ligging hiervan zijn het best te zien op een kaart gemaakt door Bonaventura Peters uit 1635. In het fort bevinden zich vier tapperijen , waar forse hoeveelheden bier worden omgezet; alles wijst er op dat hier een garnizoen van wisselende samenstelling is gevestigd.
Gedurende eeuwen is deze schans het belangrijkste vooruitgeschoven verdedigingwerk van Bergen op Zoom gebleven en is ook nooit ingenomen. Als de stad maagd wordt genoemd is de Waterschans het maagdenvlies. In de loop van de tijd worden onder meer door de vestingbouwers David van Orliens, Jacob Vleugels en Menno van Coehoorn aanpassingen doorgevoerd, zoals de bouw van een kruithuis, nieuwe bastions en geschutsstellingen. De uiterlijke vorm verandert niet meer, maar aan het eind van de 18e eeuw verdwijnt een groot deel van de bebouwing op het binnenterrein. Als in het derde kwart van de 19e eeuw de vesting wordt ontmanteld ontsnappen alleen het Ravelijn op Den Zoom en de Waterschans aan de sloopwoede. Toch is ook hiervan door vergraven en dempen van grachten veel verloren gegaan. Het complex, inclusief de stadspolder, wordt een soort bedrijventerrein met oesterputten van De Meulemeester en bijbehorende bebouwing (pakhuis, kantoor en woning) . Als gevolg van vervuiling door de zich ontwikkelende industrie na 1900 is het water niet meer geschikt voor de oesterkweek, maar nog wel voor een kreeftenpark van Belderbos en later voor wat gebouwen ten behoeve van de Bergse vissers . Na de Tweede Wereldoorlog vestigt er zich een oliebedrijf, dat wordt overgenomen en uitgebreid door Gulf Oil. Op een ander deel komt het wegenbouwbedrijf Van Dijck-Petit en als laatste gebruiker aannemersbedrijf Adriaan de Kok. Door deze verschillende bestemmingen is veel reliëf in het gebied verdwenen. Toch blijven de contouren van het fort en de grachten zichtbaar. Wanneer we een kaart van de Waterschans uit 1759 leggen op een luchtfoto van de huidige situatie wordt duidelijk dat herstel goed mogelijk is. Naast de oude havengeul zijn een deel van een bastion, de havenkade en een doorgang door de dijk met openingen voor vloedplanken (coupure) gespaard gebleven. Het geheel is echter overwoekerd met bomen, struiken en onkruid, waardoor de vorm vanaf de grond slecht herkenbaar is.
Het gedeeltelijk gespaard blijven van dergelijk verdedigingswerk bij een havenuitgang is uniek, reden waarom het thans verwaarloosde complex rijksmonument is geworden.
De gemeente Bergen op Zoom probeert een deel van de grote verliezen op de planontwikkeling ‘Bergse Haven’, dat onder de naam ‘Schelde Veste’ gewijzigd wordt voortgezet, te dekken door het binnenterrein van de Waterschans vol te bouwen met 160 wooneenheden. Dat betekent een intensief stedelijke bebouwing die zeker niet in het omringende landschap past en een zware verminking van dit rijksmonument, waarbij alleen de contouren nog zichtbaar blijven. Niet alleen een groot aantal erfgoedorganisaties , maar ook watersportverenigingen en daaraan gelieerde bedrijven, zoals een scheepswerf die daar al geruime tijd in bedrijf is, willen dat de Waterschans behouden blijft en hersteld wordt. Het zou doodzonde zijn voor een eenmalige opbrengst de mogelijkheid de Waterschans te restaureren op te offeren aan de bouw van woningen, die de komende tien jaar zeer waarschijnlijk niet verkoopbaar zijn. Bovendien is op het naburige gebied, dat vrijgekomen is door de sloop van de alcoholfabriek Nedalco en omringende percelen genoeg ruimte voor meer dan duizend woningen. Nu al blijkt dat delen van het project ‘ Schelde Veste’ voorlopig niet ingevuld kunnen worden en dus renteloos blijven liggen. Heemschut heeft vorig jaar samen met Boei een voorstel gedaan om de historisch waardevolle fabrieksgebouwen van Nedalco te herbestemmen, waardoor de gemeente aanzienlijk kon besparen op kosten voor bodemsanering. Dit is zonder argumentatie afgewezen, waarna de tekorten, die al tientallen miljoenen bedroegen, belangrijk hoger zijn uitgevallen.
Het ontwikkelingsplan ‘Schelde Veste’ voorziet in de aanleg in het bij de Waterschans gelegen Oude Havenkanaal. De Waterschans kan een ideale aanvulling zijn voor de jachthaven , waar de huisvesting van onder meer de watersportvereniging ‘De Schelde’, in een passende vorm en omvang kan plaats vinden met in de gracht de nodige extra ligplaatsen. De watersportverenigingen, waaronder ook de zeeverkenners, die nu op een gevaarlijke wijze midden in het industriegebied liggen en daar van de gemeente weg moeten, kunnen daarheen verplaatst worden en zo ontstaat er een zeer aantrekkelijk toeristisch en recreatief watersportcentrum. Ook de scheepswerf voor jachtbouw die er vlakbij ligt heeft de wens uitgesproken toegang tot open water te krijgen, wat in het voorgestelde plan goed mogelijk is. Als er in de toekomst behoefte aan meer waterwoningen ontstaat kunnen deze altijd worden gebouwd in aangrenzende gebieden. De genoemde erfgoed- en watersportorganisaties, waaronder Heemschut hebben gezamenlijk een brief gestuurd naar de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, waarin zij pleiten voor een negatief advies ten aanzien van de bouwplannen. Door Prof Dr. Han Leune is op 31 augustus in Bergen op Zoom een presentatie gegeven over de historie, betekenis en mogelijke toekomst van deze Waterschans.
Het belangrijkste thema voor de monumentenzorg in de komende jaren is herbestemming. Hier ligt een dijk van een uitdaging voor ons allen, zowel rijk, provincie, gemeenten, alle erfgoedorganisaties en burgerinitiatieven. Hieraan zal in december een themanummer uitvoerig aandacht besteden.
Dit artikel is tot stand gekomen dankzij de waardevolle informatie verschaft door Prof. Dr. Han Leune, expert in de historie van vestingwerken en mw Ans v.d. Berg, voorzitter Vrienden West-Brabantse Waterlinie.
Willem Heijbroek.
Dit artikel wordt geplaatst in het blad van Heemschut.
Download het persbericht Waterschans voor de lezing over de Waterschans op 31 augustus 2011 door prof. dr. Han Leune.
Download de uitnodiging lezing Waterschans aan alle inwoners van Bergen op Zoom en omstreken.
